Parlem di lengui o di dialet ?

Chi che dis che el venet, el lumbard de punent e el lumbard de levant, el piemuntes, l’emilian, el campan, el sicilian, el püglies, el calabres, etc. hin minga di lengui, dumà perchè hin spartii in d’un badalüch de dialet e gh’è no ‘na furma ünitaria parlada de tücc, el fa una gran capelada del punt de vedüda linguistich e logich, degià che dumà i lengui de stat o i lengui ch’hin uficiai de ‘n bel poo de generaziun pöden vegh chela “furtüna” chì. Tant l’è vera che dumà cun l’imprend ‘na lengua a
la scöra e cunt el duvràla de manera furmala al laurà, se pö rivà a mandàla inturna de ‘na fögia ünitaria.
I lengui minga uficiai, o quei recugnussüü dumà de ‘n pezzet, hin semper a tuchei in d’un frach de dialet che, traa insema, i cumponen un “diasistema”, el var a dì un rosc de varietà un cicin diferent in de la funetega e in del lessich, ma semper cumprensibil intra de lur. Anca i lengui recugnussüü del stat talian inscì ’me el ladin (lengua parlada in sui Dolomit) o el furlan, i se tröven in de l’istessa situaziun di lengui regiunai minga recugnussüü.
El ladin l’è s’cepaa in ses varietà diferent e cumprensibil intra de lur e, dumà de un ann, un ruscet de stüdius l’è staa bun de met giò el “ladin standard”, ch’el sariss nagot olter ch’el magiur cumün denuminadur de tücc i dialet ladin, de duvrà dumà quand che se scrif. El furlan l’è faa sü d’un frach de dialet, ma el se stima “furlan standard” la varietà ch’ i parlen adree a l’ass “Udin-Cividat” che, ‘n quai agn fa, l’è vegnüda al mund a dagn de tücc i olter varietà de la Regiun.
In de la sucietà d’incö, a met giò un standard el serviss de dàgh vigur a una lengua suburdinada e, dunca, l’è la roba che la vègn püssee buna a la sò salvaziun.
Senza vess naa föra di cunfin del stat, hem vedüü, inscì, che gh’è dü maner diferent de dàgh un standard a una lengua:
1. mudel cumpusiziunal, duvraa per el ladin;
2. mudel ünitarista, duvraa per el furlan.
In Svizzera, chì tacaa a nüm, in del Cantun di Grisgiun, i parlen un idioma cumpagn del ladin di dolomit, el “rumancc”. In del 1982 el linguista de Zürich Henrich Schmid l’ha metüü giò, sü incaregh de la “Lia Rumantcha”, una lengua rumancia ünificada, el “Rumantsch Grischun”. Chela lengua chì la sariss quel che ghe disen “lengua de cumprumiss”. L’è fada sü de tri idioma rumancc: sursilvan, vallader e surmiran, ma la tegn present anca i dü idioma men spandüü, el sutsilvan, el puter e on quai olter dialet lucal.
Sa pödem dì alura del Sardegnö, ch’el Stat talian el recugnuss ’me lengua. L’è faa sü de tre varietà, el campidanes, el logudores e el nuores, inscì luntan intra de lur che i stüdius hin gnamò staa bun de tirà föra una furma standard che la vaga ben a tücc.

Una sumeanza (it.: fotografia) di “Skoliou Diwan”, i scol püblich che, in Bretagna, insegnen i materi del prugrama dumà in bretone, la lengua celtega amò viva in de la lur tera e la cuertina de “Ol diare de scöla” del Gioancarlo Giaàss töt scrivüü in bergamasch.

• Diglossia: l’è quand ’na varietà lenguistega standardizada la se alterna cunt un oltra minga standardizada, de manera che la prima la ciapa i spazzi de cumunicaziun furmai e la segunda i spazzi de cumunicaziun infurmai.

Quand che se descor di varietà de ‘na lengua, gh'è de tegnì a ment che ognidüna l’è dumà el resültaa d’una catalugaziun lenguistega che la serviss per met insema in del istess nom un sfragel de dialet. Per esempi i dialet del sardegnö, che se parlen de fat, hin a centen, traa insema del punt de vedüda cuncetüal in di tri varietà tiraa a man chì de sura e metüü in part a olter do varietà püssee tuscanizaa (el sassares e el galures).
Se vörum salvà tücc i lengui che se parlen denter del stat talian devum nò vègh pagüra de metegh sura i man per dagh una norma. Tücc i idioma gh’han de besogn una pianificaziun linguistega, suratüt in l’epoca infurmatega che la müda inscì svelt che pudeven gnanca imaginà fin’ a la generaziun passada.
Quei che hin passiunaa de dialet esalten la richezza espressiva che la vegn del vess indipendent di regul. Chel’idea chì la pudeva forsi nà ben fin’ a vint agn fa; al dì d’incö el ghe n’è pü de spazzi per i dialet, el sò sit l’han giamò ciapaa i furm gergai e familiar di lengui ufiziai e i nöf generaziun ghe descuren pü in dialet e tanci völt el capissen gnanca.
La quistiun che tücc gh’hem de dagh una risposta l’è se stimum i noster lengui regiunai una richezza del spiret che la pö vütà a fàss minga tirà via l’anima de la glubalizaziun o se inscambi l’è per nüm dumà una roba di temp indree, s’el va ben, de tegnì dent in d’un bel museo insema ai vecc atrezz di paisan.
E che vegnen minga a cüntann sü che gh’hem d’imprend l’ingles e che gh’hem minga temp de s’giacà via per una lengua lucala. In Lüssemburgh i fiulit stüdìen, fina di scör elementar, el lüssemburghes (che un quai dialetolegh el dis che l’è un dialet tudesch), pö el tudesch e, a tacà di tredes agn, anca el frances e l’ingles.