L’Insübria,
ciamada anca Lumbardia de punent, l’è la tera che
la finiss a süd cunt el Po, a nord cunt i pass di alp ticines,
a l’est cunt l’Ada e la tira denter a l’ovest
i pruincc de Nuara e del VCO fina a la Sesia. La ciapa el sò
nom di celti insübri, ‘na razza de gal numinada di
scritur classich.
De lur gh’hem testimunianz fess impurtant in di ritruament
archeulogich, in de la numismatega e in de la tupunumastega
lucala. In chela regiun ché, la lengua lumbarda de punent
(o lengua insübrica, fina al votcent ciamada “milanes”
perchè l’era la lengua de l’ex Dücaa
de Milan) la gh’ha carateristich cumpagn in tüt el
teritori e l’è amò parlada de ‘na
part de la pupulaziun.
L’Insübrich el göd anca del ricugnüsciment
uficial de la Cumünità Eurupea cunt la racumandaziun
n°928 del Cunsili d’Europa che la dis ch’el
“dialet lumbard” (dialet se dis de ‘na lengua
autonuma, ma mia uficiala) l’è ‘n “dialet
talian cultüralment impurtant (…) e che, anca se
l’è amò vif, el ris’cia de bun de
descumparì per culpa de la radio, di giurnai e di televisiun”.
La lengua lumbarda l’è numinada anca in del “Red
Book on Endangered Languages” – “Liber ross
sura i lengui in situaziun gram” scrivüü per
l’U.N.E.S.C.O. del prufessur Salminen de l’Università
di Helsinky.
Segund i storich i celti insüber hin rivaa in Insübria
cunt l’inviass de l’età del fer (staghelà
lì in del IX secul p.d.C.). La lengua insübrica
la vegn defat del latin, purtaa di ruman in tra el II e el I
secul
p.d.C., che, cunt el mesedass a la lengua celtega di insüber,
l’è stada influenzada süratüt in de la
funetega. La vegnüda di lungubard in del VI secul d.C.
l’ha inviaa ‘n olter cambiament: la sò lengua,
de urigin germanica, l’ha faa de surastraa sül latin
che l’era uramai parlaa in Insübria.
Al temp del bass Evo mezzan i lengui rumanz s’eren giamò
furmaa e, in tra i prim testimunianz leterari de la lengua insübra,
gh’hem el laurà del Bunvesin dra Riva, scrivüda
in d’un “lumbard” medi cunt tanci carateristich
de l’insübrich.
I lengui neulatin, ciamaa anca rumanz, se spartissen, in do
ram:
1 - I lengui rumanz de punent (Rumania ucidentala), ciamaa anca
gal-rumanz. Hin de chesti presempi l’insübrich, l’ucitan,
el ladin di dulumit, el piemuntes, el ligür, el franzes,
el catalan, el castiglian, el galizian, l’astürian.
2 -I lengui rumanz de levant (Rumania urientala) cumpagn del
sardo, del sicilian, de l’italian o del rumen.
Del
principi del XVI secul fina a l’ünità de l’Italia
a cumandà in Insübria hin passaa franzes, spagnö
e austriaci ch’han lassaa impurtant segn in del lessich
de la nosta lengua. L’insübrich, cumpagn de squas tücc
i olter lengui de l’area padan-alpina, l’è
mai staa uficial e dunca l’ha mia pudüü desvilüpass
in funziun de quant l’era duperaa.
La lengua insübrica in tücc i sò varianti de
lee, fina a la segunda Guera Mundiala, l’era duperaa in
tücc ambient suciai e in tücc i mument, ma vest che
l’è mai staa uficial i gent l’han bandunaa
semper püssee.
De duè ch’el vegn l’insübrich?
1) di celti, la lengua che parlaven l’è el sustraa
de l’insübrich del dì d’incö (presempi
in di süfiss -agh, -at, -asch )
2) di ruman, ch’han mis’ciaa el latin cunt i lengui
celtich che gh’eren giamò e han inviaa là
el prucess de furmaziun di lengui gal-rumanz;
3) di lungobard, che vegnüü despö di ruman in de
la duminaziun de l’Insübria, han lassaa el superstraa
linguistich (presempi i süfiss in -engh);
4) di Viscunt ch’han scumenciaa a duperà el talian
cume lengua uficiala in del Dücaa de Milan in del 1426.
5) di spagnöö che, in del temp de la sò duminaziun
de lür han lassaa ‘na quai parola ancamò duperada.
6) di austriaci ch’han lassaa ‘na quai parola che
amò al dì d’incö hin duperaa in del discor.
7) di talian: cunt l’ünità de l’Italia
e cunt la lengua taliana duperada in tüt i situaziun, el
se invia l’influenza del ’talian sura tücc i
olter lengui. Despö, cunt el cress di mass media e suratüt
de la televisiun, insema al cress de la scularizzaziun, el talian
el ciapa semper püssee el post de l’insübrich
anca denter i famigli
’Se l’è l’insübrich?
Milanes, Ludesan, Paves, Brianzö, Leches, Cumasch, Valtulin,
Ticines, Varesot, Nuares, Ossolan.
“I
naziun o i etnii se caten via per la via püssee ciara e patenta:
la lengua materna, cunsiderada come indes sintetich de la naziun.
Gh’è de intend per lengua sia ‘n rosc de dialet
intercumprensibil in tra de lur, ma anca ‘na lengua unificada
[…]”
François Fontan, pà de l’ucitanism pulitich
|
